Ετυμολογίες και ερμηνείες επωνύμων-02/12/10

Κουκουλιός/Κουκουλός/Κουκουλόπουλος- Από τη καταγεγραμμένη υποκορ. μορφή του βαφτ. Νικόλαος, στα βορειοελλαδικά ιδιώματα, Κουκουλιός<Κουλιός< Κολιός<Νικολιός<Νικόλαος. (ΒΕΛΒ)

Γκανάτσιος- Απο την καταγεγραμμένη μορφή του βαφτιστικού Αθανάσιος, Γκανάτσιος,  στα βορειοελλαδικά ιδιώματα(Σιάτιστα, Βελβ.) (ΒΕΛΒ)

Γκούντης/Γκουντίνας- Επώνυμα από τις καταγεγραμμένες μορφές του βαφτ. Κωνσταντίνος στα βορειοελλαδικά ιδιώματα, Γκούντης-Γκουντίνας. Η διαδρομή που έκαναν μέσα από τη φωνολογία των βορειοελλαδικών ιδιωμάτων(Βελβεντό, Κοζάνη, Σιάτιστα κ.α.) είναι κάπως έτσι Κωσταντής>Κουσταντής>Κουντής(που έχει δώσει επώνυμο)> Γκούντης. (ΒΕΛΒ)

Δημηνάς- Από την καταγεγραμμένη μορφή του βαφτ. Δημήτριος, Δημηνάς. Η συγκεκριμένη μορφή του Δημήτρης απαντάται στα βορειοελλαδικά ιδιώματα(π.χ. Καταφύγι). (ΒΕΛΒ)

Καλίτσιος- Από την καταγεγραμμένη υποκοριστική μορφή του βαφτιστικού Χαρίσιος στα βορειοελλαδικά ιδιώματα, Καλίτσιος.  (ΒΕΛΒ)

Λιάλιας- Από την καταγεγραμμένη μορφή του βαφτ. Λάζαρος στα βορειοελλαδικά ιδιώματα(π.χ. Σιάτιστα). Ο διπλασιασμός μια συλλαβής του βαφτιστικού έχει δώσει αρκετές παραλλαγές σε πολλά ονόματα, π.χ. Κοκός<Κώστας, Μπάμπης<Χαράλαμπης, Κική<Αγγελική, Μίμης<Δημήτρης. (ΒΕΛΒ)

Μαλίτσιος- Μητρωνυμικό επώνυμο από την καταγεγραμμένη μορφή του θηλ. βαφτ. Μαρία, Μαλίτσιω, στα βορειοελλαδικά ιδιώματα. Το συγκεκριμένο βαφτιστικό λόγω και της συχνότητάς του έχει δώσει πάρα πολλές υποκοριστικές μορφές όπως: Μαριώ, Μαλιώ, Μαριγώ, Μαριγούλα, κ.α. Η συγκεκριμένη μορφή απαντάται κυρίως στη Βέροια. (ΒΕΛΒ)

Μέρκος- Από την καταγεγραμμένη μορφή του βαφτ. Μερκούριος, Μέρκος, στα βόρεια ιδιώματα(Μακεδονία, Ήπειρος, Θράκη κτλ.). Χρησιμοποιείται και σήμερα ως υποκοριστικό.  (ΒΕΛΒ)

Νάτσιος- Απο την καταγεγραμμένη μορφή του βαφτ. Αθανάσιος στα βορειοελλαδικά ιδιώματα (Σιάτιστα, Καταφύγι, Βελβεντό κ.α.). Αθανάσιος>Νάσιος>Νάτσιος. (ΒΕΛΒ)

Ντέπος- Από την καταγεγραμμένη μορφή του θηλ. βαφτ. Δέσποινα-Δέσπω> Ντέσπω>Ντέπω. Η μορφή απαντάται στα βορειοελλαδικά ιδιώματα(π.χ. Βελβεντό). (ΒΕΛΒ)

Ντόνας-Από την καταγεγραμμένη μορφή του βαφτ. Αντώνης>μεγενθ. Αντώνας> Ντώνας(Ντόνας). Πάρα πολλά δισύλλαβα επίθετα Ελλήνων είναι από τέτοιες υποκοριστικές μορφές συνηθισμένων βαφτιστικών. (ΒΕΛΒ)

Πρέπος- Μητρων. επώνυμο από το σπάνιο  θηλ. βαφτιστικό Πρέπω(από τη λέξη “πρέπει”, ή πιθανότερα απο το βαφτ. Ευπρέπεια), χρησιμοποιούμενο στη βόρεια Ελλάδα.  (ΒΕΛΒ)

Τασιούλας- Απο την μορφή του βαφτ. Αναστάσιος, στα βορειοελλαδικά ιδιώματα. Αναστάσιος>Τάσιος(για την ακρίβεια προφερόταν Τάσjoυς,ο) συν το μεγενθ. επίθημα –ούλας. (ΛΤ) (ΒΕΛΒ)

Τζιάνας- Από την καταγεγραμμένη μορφή του θηλ. βαφτιστικού Ιωάννα, στα βορειοελλαδικά ιδιώματα, Γιάννα>Τζιάνα. (ΒΕΛΒ)

Τσέλιος- Από την καταγεγραμμένη μορφή του συχνού στη βόρεια Ελλάδα βαφτιστικού Αστέριος. Αστέριος>Στέριος>Τσέλιος. Η μορφή αυτή συνηθ. στο Βελβεντό. (ΒΕΛΒ)

....................................................................

-Μελέτη περί του γλωσσικού ιδιώματος Βελβεντού και των περιχώρων αυτού, Ευθ. Μπουντώνα.,1892. (ΒΕΛΒ)

Βαφτιστικά του παρελθόντος- Μακεδονία, περ. 1600

Παρακάτω παραθέτω τα βαφτιστικά των αφιερωτών προς τη Μονή του Σπαρμού, στον Όλυμπο, απο μακεδονικά κυρίως χωριά, στις αρχές του 17ου αιώνα(περ.1602).

Αναστάσης

Ανδρέας(Ανδρίας)

Αποστόλης

Αρέστης

Αχίλλιος

Βάσος

Γεράσιμος

Γεώργιος(Γεώργης, Γέργος)

Δανήλας

Δημήτριος(Δήμος, Δημάκης)

Δροσινός

Θανάσης

Θεοφάνης

Θόδωρος

Θύμιος

Ιωάννης(Γιάννης)

Ιωακείμ

Κυπαρίσσης

Κυπριανός

Κυριάκος(Κυριατζής)

Κύρκος

Κωνσταντίνος(Κώνστας)

Λέος

Λοζήκος

Λογίζης

Μακάριος

Μαλάκης

Μάνος

Μητροφάνης

Μίχος

Μπράτης

Νέστορας

Νικόλαος(Νίκος)

Παράσκης

Παύλης

Πούλος(Πούλιος)

Σαρής

Σοφιανός

Σεραφείμ

Στάθης

Στάμος

Στατήρης

Σύρος

Τίμος

Φύλλος

Χρύσος

Αθανασία

Ανθή

Αρετή

Ατλαζίνα

Αφεντίτζα

Βενούλω

Γιάννου

Δάφνω

Δέσπω

Δήμω

Διονυσία

Ευγενή

Θόδω

Καλή

Κόμνω

Κουρτέσα

Κυράννα

Κυρατζού

Κυριακού

Κύρω

Λάμπω

Λουλούδα

Μάρω

Μεταξώ

Παράσχω

Πάσκω

Πάχνω

Πούλιω

Σεραΐνα

Σταματή

Στατήρω

Στεργιανή

-Μακεδονικά, 37ος τ. ΛZ΄, Θεσσαλονίκη 2008, 8ο

Βαφτιστικά βυζαντινών Ελλήνων(11-14ος αι.)

Παρακάτω παραθέτω διάφορα βαφτιστικά βυζαντινών Ελλήνων, με ελληνικά κυρίως επίθετα, από διάφορες περιοχές, κυρίως όμως της Μακεδονίας(Χαλκιδικής) αλλά και άλλων περιοχών, από τον 11^ο ως τον 14^ο αιώνα.

Τα συμπεράσματα που μπορούμε να βγάλουμε εξετάζοντας τις πηγές, είναι πρώτον, ότι οχτώ με εννιά βαφτιστικά καλύπτουν μεγάλο ποσοστό του ονομαστικού των βυζαντινών, κάτι το οποίο μας θυμίζει πάρα πολύ την πραγματικότητα των Ελλήνων στις μέρες μας, αφού αυτά τα ονόματα κατά σειρά συχνότητας είναι τα εξής: Ιωάννης, Γεώργιος, Μιχαήλ, Νικόλαος, Θεόδωρος, Κωνσταντίνος, Δημήτρης, Μανουήλ, Βασίλειος.

Για να δώσω μια εικόνα ποσοστού που αντιπροσωπεύει την ονοματολογία της εποχής, στο υλικό που μπορούμε να έχουμε για την Παλαιολόγεια εποχή (Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit) , αναφέρω ενδεικτικά την συχνότητα εμφάνισης του κάθε επωνύμου, χωρίς οι αριθμοί να είναι απολύτως ακριβείς, μπορούμε όμως να καταλάβουμε τι ίσχυε:

Ιωάννης-1584, Γεώργιος-1200, Μιχαήλ-720, Νικόλαος-680, Θεόδωρος-680, Κωνσταντίνος-580, Δημήτριος-560, Μανουήλ-440, Βασίλειος-268, Λέων-228, Πέτρος-120, και ακολουθούν Αλέξιος, Νικηφόρος, Ανδρόνικος, Ανδρέας, Νικήτας, Στέφανος, Ιάκωβος, Γρηγόριος, Αντώνιος, Άγγελος, Κυριάκος, Ξένος, Μάρκος, Αθανάσιος, Ματθαίος, Φίλιππος, Παύλος, Συμεών, Σταμάτης, Χριστόφορος, Αλέξανδρος. Άλλα 200 περίπου βαφτιστικά ακολουθούν με μικρότερη συχνότητα.

Αβράμιος

Αβρόσιος

Αγαθάγγελος

Αγαθόνικος

Αγάθων

Αγαλλιανός

Αγάλων

Αγάπης

Αγαπητός

Άγγελος

Αδάμ/Αδάμης

Αδριανός

Αθανάσιος

Αθηνόδωρος

Αθιανός

Αιμιλιανός

Ακάκιος

Ακίνδυνος

Ακρίτης

Αλεξανδρής

Αλέξανδρος

Αλέξης

Αλέξιος

Αλκίνοος

Αλοΐζος

Αμάραντος/ης

Αμβρόσιος

Αμφιλόχιος

Αναστάσιος

Άναστος

Ανδρέας

Ανδριανός

Ανδρόνης

Ανδρόνικος

Άνθης

Άνθιμος

Αντίοχος

Αντίπας

Αντώνιος

Αντώνς

Αποστόλης

Αργυρός

Αρέθας

Αρετός

Αρής

Αρίσταρχος

Αρκολέων/Αρκολέος

Αρκόλυκος

Αρσένιος/Αρσένης

Αρώνης

Ασκληπιός

Αυγερηνός

Αυρήλιος

Αχιλλέας

Βάϊος

Βάρδας

Βαρθολομαίος

Βασίλειος

Βασιλικός

Βάσιος

Βελισάριος

Βεργής

Βλαδίμηρος

Βλάσιος

Βρανάς

Γαβριήλ

Γαληνός

Γεράσιμος

Γεώργης/Γεώργιος

Γιάκουμος

Γιάννης/Ιωάννης

Γρηγόριος/ης

Δαβίδης

Δημήτρης/ιος

Δημόνικος

Διογένης

Διομήδης

Διονύσιος

Δομένικος

Δοσίθεος

Δρακολέων

Δωρόθεος

Εβρετός

Ελευθέριος

Εμμανουήλ

Ερμογένης

Ευαγγέλιος

Ευγενειανός

Ευγένιος

Ευθύμιος

Εύλαμπος

Ευμάθης

Ευρετάς

Ευρετός

Ευστάθιος

Ευστράτιος

Ευτύχης/ιος

Ευφήμιος

Ηλίας

Θεοδόσης

Θεόδοτος

Θεόδουλος

Θεόδωρος

Θεοτόκης

Θεοφάνης

Θεόφιλος

Θεοφύλακτος

Θεοχάρης

Θωμάς

Ιάκωβος

Ιγνάτιος

Ισαάκιος

Ισίδωρος

Ιωάννης

Ιωσήφ

Καλλίανδρος

Κάλλιστος

Καλόθετος

Καλός

Κανάκης

Κασιανός

Κοσμάς

Κυπριανός

Κυριαζής

Κυριάκος

Κύρικος

Κύριλλος

Κυρίτζης

Κωνσταντίνος

Κώνστας

Κώστας

Λάζαρος

Λάμπων

Λαόνικος

Λεόντιος

Λέων

Λεωνίδας

Λιβέρης

Λοΐζος

Λουκάς

Λουκιανός

Μάγιστρος

Μακάριος

Μανόλης

Μανουήλ

Μάξιμος

Μαρίνος

Μάριος

Μάρκος

Ματθαίος

Μαυρίκιος

Μαύρος

Μερκούριος

Μηνάς

Μιχαήλ

Μιχάλης

Μοσχολέων

Μόσχος

Νεόφυτος

Νέστωρ

Νικήτας

Νικηφόρος

Νικόδημος

Νικόλαος

Νικόλας

Νικολέων

Νικολής

Νίκος

Νίκων

Ξένος

Ξενοφών

Ορέστης

Πάγκαλος

Παγκράτης

Παγκράτιος

Παναγιωτάς

Παναγιώτης

Πανάρετος

Πανταλέων

Πασχάλης

Παύλος

Πέτρος

Πίνδαρος

Πλάτων

Πόθος

Πολύκαρπος

Πυρρός

Ράλης

Ρωμανός

Σάββας

Σεβαστός

Σεμνός

Σέργιος

Σίμων

Σοφιανός

Στάθης

Στάϊκος

Σταμάτης

Στασινός

Σταυρηνός

Σταύρος

Στέφανος

Στρατήγιος

Στράτης

Στρατόνικος

Στυλιανός

Συμεών

Συναδηνός

Σωτήρης

Σωτήριχος

Σωφρόνης

Τριαντάφυλλος

Τρύφων

Φιλάρετος

Φίλιππος

Φιλόκαλος/ης

Φραγκίσκος

Φωκάς

Φωτεινός

Φώτης

Χρήστος

Χριστόδουλος

Χριστόφορος

Χρύσανθος

Χρυσάφης

Χρύσος

Χρυσόστομος

Χρυσωνάς

Ένα δεύτερο σημαντικό συμπέρασμα από αυτά τα δεδομένα σχετικά με τα βαφτιστικά των μεσαιωνικών Ελλήνων είναι ότι τα αρχαία ονόματα(αυτά που δεν είχαν αποκτήσει και χριστιανική σημασία όπως το Φίλιππος) παρότι δεν ήταν ευρέως διαδεδομένα δεν έπαψαν να χρησιμοποιούνται : Αθηνόδωρος, Αλκίνοος, Άρης, Αρίσταρχος, Αρκολέων, Αρκόλυκος, Ασκληπιός, Αχιλλέας, Δημόνικος, Διογένης, Διομήδης, Ερμογένης, Καλλίανδρος, Ξενοφών, Ορέστης, Πίνδαρος, Πυρρός, Στρατήγιος, Στρατόνικος κτλ.

Στη γυναικεία ονοματολογία τα πιο συνηθισμένα βαφτιστικά είναι τα Μαρία, Ειρήνη, Άννα, Θεοδώρα, Καλή, Ευδοκία, Ελένη.

Ελένη

Ευδοκία

Καλή

Θεοδώρα

Άννα

Ειρήνη

Μαρία

Αγάθη

Αγάπη

Αγγελίνα

Αγνή

Αδριανή

Αθανασία

Αθιανή

Αικατερίνα/η

Ακριτώ

Αλεξανδρώ

Αλεξία

Αμαραντίνα

Αμιρώ

Αναστασία

Αναστασώ

Ανθούσα

Αντωνία

Ανυφαντώ

Αργυρή

Αργυρώ

Αρετή

Αρχοντία

Αρχοντώ

Ασημίνα

Αυγερινή

Αχλαδώ

Βαρβάρα

Βασιλεία

Βασιλική

Βασιλώ

Γαληνή

Γεωργία

Δάφνη

Δήμητρα

Δρακοντώ

Δροσιανή

Ελεοδώρα

Ελευθέρη

Ελεφαντίνη

Ευγενία

Ευμορφία

Ευσταθία

Ευφημία

Ευφημώ

Ευφροσύνη

Ζωή

Θεοδοσία

Θεοδότη

Θεοδούλη

Θεοφανία

Θωμαΐς

Ιωάννα

Κανακώ

Κασιανή

Κατερίνα

Κλεόπα

Κλεώπη

Κοσμώ

Κυπριανή

Κυριακή/Κυριακούλα

Κωνσταντίνα

Λαμπρινή

Λαμπώ

Λεοντή

Λούκα

Λουκιανή

Λυγερίνα

Μαγδώ

Μακαρία

Μαργαρίτα

Μαρίνα

Μαρούλα

Μαυρικώ

Μελιτώ

Μιχαλώ

Μύρα

Νικολώ

Ξανθή

Ξένη

Ολυμπηδαραία

Ορέσταινα(συζ.Ορέστη)

Παγκαλώ

Παναγιώτα

Πασχαλώ

Πηγασώ

Πολυξένη

Ροδοκαλλή

Ροϊδώ

Σεβαστή

Σεμνή

Σοφία

Σταμάτα

Στασινή

Στελιανή

Στυλιανή

Συναδηνή

Σωφρονία

Τριανταφύλλινα

Τυχερή

Φωτεινή

Χρηστίνα

Χρυσή

Η κύρια πηγή που χρησιμοποίησα ήταν το χρησιμότατο εργαλείο των Erich TRAPP; unter Mitarbeit von H.-V. BEYER, R. WALTHER u. a., Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, 2001.